گنبد خشتی مشهد – امامزاده سید محمد در فاصله 500 متری حرم امام رضا

بنای تاریخی گنبد خشتی مشهد در حدود 508 سال قدمت داشته و مرقد امامزاده سید محمد در این بنا واقع شده است.

بنای مشهور به «گنبد خشتی» ، واق در «چهار سوق» یا چهار سوی نوغان شهر مشهد مقدس ، یکی از چند زیارتگاه مشهد پس از حرم حضرت رضا علیه السلام است . گنبد خشتی مدفن یکی از سادات موسوی شهر مشهد ، از نوادگان حضرت موسی بن جعفر علیه السلام است که در سال ۸۳۲ هجری قمری (زمان سلطنت شاهرخ تیموری) وفات یافته است. این بنا در زمان صفوی و به دستور شاه عباس اول بر روی مزار این بزرگوار ساخته گردید. بنابراین گنبد خشتی با قدمت بیش از  500 سال ، پس از حرم حضرت امام رضا علیه السلام قدیمی ترین زیارتگاه مشهد مقدس است .

پلان گنبد خشتی مشهد شامل موارد زیر است:

– سرداب

– چهار طاقی دارای چهار ایوان که بر روی سرداب واقع شده است.

– گنبد ساقه دار بر فراز بنا

ارتفاع گنبد 14.9 متر است. کل بنای مسجد گنبد خشتی مشهد از آجر و گچ ساخته شده و گنبدش از نوع دو پوششه می باشد. همچنین با استفاده از مقرنس های گچی زیبا داخل گنبد را تزئین کردند.

مرقد امامزاده سید محمد که به گنبد خشتی معروف است محلی  زیارتی و تاریخی میباشد . و برای زائران اماکن زیاتی در مشهد یا دوست داران معماری تاریخی، میتواند یکی از انتخاب هایشان باشد.

 

ضریح امامزاده گنبد خشتی

 

 

امامزاده سید محمد کیست ؟

«امامزاده سید محمد» ، «سلطان محمد» و گاه  «شاهزاده محمد» ،نام کاملش «امیر سلطان غیاث الدین محمد بن امیر طاهر الموسوی» است که نسبش با هفده واسطه به حضرت موسی بن جعفر علیه السلام می رسد .

زمان ولادت امامزاده سلطان محمد معلوم نیست؛ اما وفاتش بنا بر کتیبه سنگ قبر وى در ماه رمضان سال 832 قمری بوده است.

اجداد امامزاده سلطان محمد در قرن پنجم تا نهم هجرى که حکومت ها دخالتی در کار آستانه رضوى نداشتند، اداره کننده اصلى حرم حضرت امام رضا (علیه السلام) بوده اند. بدان سبب نامشان بر روى اغلب اشیاء و آثار قدیمی آستان قدس رضوى مانند کاشی کاریهاى سنجری، سنگاب خوارزمشاهى و در مسجد بالاسر کتیبه شده است.
ایشان در قرون هفتم تا نهم، نقیب سادات شهر مشهد و در سده هاى نهم تا یازدهم از جمله بزرگان این شهر بوده اند.

 

معرفی امامزاده سید محمد

 

آدرس گنبد خشتی در مشهد

محل دقیق گنبد خشتی در فاصله ۵۰۰ متری حرم حضرت رضا علیه السلام ، در حاشیه خیابان طبرسی ، واقع در کوچه ای بنام «گنبد خشتی» مجاور چهارسوی نوغان و میدان طبرسی است .

 

معماری گنبد خشتی

 

معماری گنبد خشتی مشهد

در معماری گنبد خشتی مشهد، فضای شاه نشین، فضای ورودی و رواق چهارضلعی دیده می شود و این بنا توسط دالانی که در گرداگردش است به محل مقبره سلطان محمد خدابنده هدایت می شود.

 

 توصیف بنا گنبد خشتی مشهد

بنای گنبد خشتی شامل یک سرداب با دو سنگ قبر ، یک چهار طاقی مربع شکل به ابعاد ۱۰×۱۰ متر بر روی سرداب و یک سنگ قبر نفیس در کف چهار طاقی است .

بنا شامل چهار ایوان در چهار سو است که یکی از آنها مدخل اصلی سایت و سه ایوان دیگر دارای بیرون شو به فضاهای اطراف است . این فضای چهار پهلو با استفاده از چهار پیلگوش تزئینی در بالا تبدیل به فضایی هشت پهلو شده که دارای هشت پنجره در زیر گنبد است . گنبد بنا هم دو پوششه است . گنید زیرین (آهیانه) از تزئینات بسیار زیبایی برخوردار است . زیر آن هم مقرنس کاریهای گچی نفیس است که بصورت شانزده خوشه آویز هشت ضلعی زیر گنبد را مزین کرده است .

در زمان احداث بنا هفده آیه اول سوره واقعه را با خط خوش ریحان در زیر گنبد داخلی و هشت پنجره نوشته اند . کتیبه از ضلع جنوبی (قبله) آغاز می شود و در همان جا به پایان می رسد . بیست آیه اول سوره ملک هم با خط خوش ثلث از ایوان جنوبی شروع و در لبه های چهار ایوان نوشته شده است .

 

مرمت گنبد خشتی

مرمت اساسی گنبد خشتی طبرسی مشهد توسط مرمت کاران سازمان میراث فرهنگی از سال 1378 هجری شمسی تا سال 1380 هجری شمسی اتمام پذیرفت تا در اختیار بازدید و زیارت زائران و مردم قرار بگیرد. در دوره قاجاری یک ایوانچه مربع گونه 7 متری به عنوان ورودی رواق اصلی در جهت قبله ساخته شده است که به بنای اصلی متصل شده است.

اکنون در ایوانچه ورودی مسجد گنبد خشتی مشهد که چند پله در آن تعبیه شده به عنوان کفش کن استفاده می گردد. زائران فراوانی از سراسر کشور به امامزاده سید محمد وارد می شوند و این مکان زیر نظر اداره اوقاف و امور خیریه خراسان مدیریت می شود و از محل نذورات آن به اداره اش می پردازند.

گنبد خشتی مشهد یکی از جاذبه های تاریخی خراسان رضوی می باشد که در تاریخ 5 اردیبهشت 1356 با شماره ثبت 616 به فهرست آثار ملی ایران اضافه شد.

 

 

صورت فعلی گنبد خشتی

گنبد بیرونی (خود) در زمان احداث اولیه تماماً از خشت خام (آجر) ساخته شده لذا به «گنبد خشتی» شهرت یافته است . ارتفاع بنای گنبد خشتی از کف تا بالای زیرین ۹/۱۱ متر و تا رأس گنبد بیرونی ۹/۱۴ متر است . در حدود سال ۱۳۴۰ شمسی در صدد برآمدند تا ساقه و رویه بیرونی گنبد را سلیقه ای کاشی پوش نمایند . ابتدا ساقه را به یک تاج و سوره توحید کرده امام بعد کار را نیمه تمام رها کردند !  چون کاشی کاری مزبور اصالت و تناسبی با بنای «گنبد خشتی» نداشت ، در سال های ۸-۱۳۶۴ برچیده شد و ساقه رویه بیرونی گنبد مجدداً آجرپوش گردید .

 

گنبد خشتی پس از ۱۳۴۰ شمسی

بنای گنبد خشتی ظاهراً در زمان قاجاریه نیاز به مرمت اساسی داشته ، در نتیجه همه فضای داخلی بنا را رنگ آمیزی و مجدداً تزئین کرده اند . در این مرمت روی مقرنس ها و کتیبه های اصیل دوره تیموری را رنگ کرده و کتیبه های نو در زیر گنبد رقم زده اند . این مرمت ها قطعاً پیش از سال ۱۳۰۰ هجری قمری صورت گرفته است چون در کتاب مطلع الشمس که در سال ۱۳۰۰۱ تحریر شده ، گزارش وضعیت نوین بنا نقل شده است .

 

فضای زیر گنبد پس از مرمت دوره قاجاریه

چون بنا دیگر بار فرسوده و محتاج مرمت شده بود ، در شهریور ۱۳۷۸ شمسی اقدام به این امر شد و در حین کار بخشی از کتیبه های اصیل دوره تیموری (سوره های ملک و واقعه) نمایان گردید . لذا مرمت کاران میراث فرهنگی خراسان با دقت تمام لایه های تزئینی دوره قاجاری را بازپیرایی و خطوط و نقوش اصلی را نمایان و بازسازی کردند . این مرمت اساسی تا آغاز سال ۱۳۸۰ شمسی به طول انجامید و پس از آن بنا بصورت اولیه درآمد و مورد بازدید و زیارت زائران قرار گرفت .

 

صورت فعلی داخل بنا

 ظاهراً در همان زمان قاجاریه یک ایوانچه ۷×۷ متری به عنوان مدخل رواق اصلی در سمت قبله (جنوب) احداث و بنای اصلی الحاق شده است . چون مقبره در گوشه قرار داشته ، در کوچه جنوبی چند پله تعبیه شده و بعداً ایوانچه ورودی احداث گردیده است که اکنون از آن به عنوان کفش کن استفاده می شود .

 

 

مشخصات سنگ قبر :

گرچه محل اصلی دفن در سرداب گنبد خشتی تعبیه شده اما در کف رواق نیز سنگ قبر بسیار نفیسی با نقوش و کتیبه های متنوع قرار داده شده است . ابعاد این سنگ قبر ۱۸۳ (طول) × ۷۶ (عرض) × ۷۹ سانتیمر (ارتفاع) می باشد . جنس آن هم از نوع سنگ سپانتین یا هرکاره است . سنگ ، میان تهی (صندوقی است) و به آیات قرآنی ، نقوش گل و گیاه ، خطوط کوفی و معلقی مزین شده و نام و نسب کامل (شجره نامه) سلطان محمد تا حضرت علی علیه السلام بر روی آن حک گردیده است .

سطح فوقانی سنگ به ابعاد ۱۸۳×۷۶ سانتیمتر شامل یک حاشیه است که سلام و صلوات بر چهارده معصوم را در شش قاب به خط ثلث در بر دارد و هر قاب با یک شمشه ۹×۹ سانتیمتری که حاوی کلمه «محمد» است از دیگر قاب ها جدا می شود . در وسط سنگ آیات ۱۵ تا ۱۹ سوره آل عمران در قابی تزئینی به شکل طاق کلیل به خط ثلث کتیبه شده است . در قسمت بالای سنگ هم قابی چهار گوش تعبیه و سوره فاتحه به خط معلقی «بنایی» در آن تحریر شده است .

ضلع های جانبی سنگ (پشت سر و قبله) دارای ابعاد ۱۸۳×۷۹ سانتیمتر ، با یک نوار حجازی شده در قسمت فوقانی و مزین به نقوش اسلیمی و گیاهی است . سطح ضلع ها را سه قاب ۳۲×۵۵ سانتیمتری در برگرفته که آیاتی از سوره دهر ، غاشیه ، کورت ، قدر ، کوثر و احزاب با خط ثلث در آنها کتیبه شده و هر قاب به وسیله یک نقش گلدانی و گیاهی از قاب بعدی جدا شده است .

بالای هر قاب ، قاب دیگری به ابعاد ۳۸×۹ سانتیمتر تعبیه گردیده و کلمه «الملک الله» به خط کوفی تزئینی به صورت دو بار تکرار در آن حجاری شده است . در فواصل این قاب ها نیز ، قسمت فوقانی قاب های گلدانی را تشکیل می دهند کلمه «محمد» به خط کوفی معلقی در یک چهار ضلعی ۹×۹ سانتیمتری قرار گرفته است .

ضلع بالای سر ، مزین به مربعی با ابعاد ۱۱×۱۱ سانتی متر است که کلمه «الحمدالله» به خط معلقی در آن جای گرفته و اطرافش را نقوش گل و گیاه و اسلیمی تزئین شده است .

قسمت اصلی ضلع بالای سر را نام و نسب سلطان محمد و بخشی از شجره او در برگرفته است . این هم در قابی به ابعاد ۵۰×۳۵ سانتیمتر در ده سطر به خط ثلث قرار گرفته و با «هذه الروضه» شروع و به «حسن بن علی» ختم می شود .

متن کتیبه بالای سر به شرح زیر است : «هذه الروضه عظمه جناب المرتضویه و الموسویه حضرت الاکرمیه و هو المرتضی اعظم سلطان النقباء العالم افتخار السادات العرب و العجم غیاث الدنیا و الدین امیر سلطان محمد روح الله تعالی روحه و کثر فی فرادیس ملاء الا علی یتوجه خلف المرتضی المغفور و المجتبی المبرور سلطان النقباء افتخار آل عبا امیر بدر المله و الدنیا و الدین طاهر بن محمود شاه بن حسین بن طاهر بن حسن بن علی» . 

ضلع پایین پا ، در بالای ضلع نام سنگ تراش در قابی ۳۲×۱۰ سانتیمتری به صورت «عمل عبدالعلی بن حسن علی استاد المشهدی» به خط ثلث کتیبه شده است .

پس از آن در قاب ۵۰×۳۵ سانتیمتری با ۸ سط جدا از هم بقیه شجره نسب سلطان محمد و زمان فوت او به خط ثلث تحریر شده که متن آن چنین است :

«بن محمد بن موسی بن جعفر بن محمد بن اسماعیل بن احمد بن محممد به احمد بن محمد بن قاسم بن حمزه بن موسی بن جعفر بن محمدالباقر بن علی زین العابدین بن امام المعصوم الشهید المظلوم حسین بن امیرالمومنین و امام المتقین علی ابن ابی طالب علیه صلوات الله علیهم اجمعین طاب الله تعالی ثراه . وفاته فی التاریخ الرمضان المعظم سنه اثنی و ثلثین و ثمانمائه الهجریه» .

بر اثر مرور زمان و رطوبت کف بنا ، قسمت های تحتانی سنگ که با زمین تماس داشته اندکی خورده شده است، اما بقیه قسمت های آن سالم است و تمام کتیبه های آن را می توان خواند . قدمت آن هم باید همزمان با سال درگذشت سلطان محمد ، یعنی ۸۳۲ هجری قمری بوده باشد . فعلا سنگ داخل ضریح قرار گرفته و قرائت کتیبه های آن همه وقت مقدور نیست . تنها هنگام غبارروبی می توان از نزدیک مطالبش را خواند . مطالبی که قدیمی ترین و مستندترین اطلاعات درباره امیر سلطان محمد ، زمان درگذشت وی و تاریخ احداث بنای مقبره اش را در بر دارد .

 

 

زیارت نامه امامزاده سید محمد

 

زیارت نامه امامزاده سید محمد

گر چه همه روزه گنبد خشتی زیارت می شود؛ اما روزهای چهارشنبه که ویژه زیارت موسی بن جعفر (علیه السلام) و اعقاب ایشان است و نیز جمعه ایام خاص زیارت مزار سلطان محمد است. 

السَّلامُ عَلَیکَ اَیُّهَا السَّیِّدُ الزَّکِیُّ، اَلطّاهِرُ الوَلِیُّ، وَالدّاعِی الحَفِیُّ؛ اَشهَدُ اَنَّکَ قُلتَ حَقّاً، حَقّاً، وَنَطَقتَ حَقّاً وَصِدقاً، وَدَعوتَ اِلی مَولایَ وَمَولاکَ، عَلانِیَةً وَسِرًّا، فازَ مُتَّبِعُکَ، وَنَجا مُصَدِّقُکَ، وَخابَ وَخَسِرَ مُکَذِّبُکَ، وَالمُتَخَلِّفُ عَنکَ، اَشهَد لی بِهذهِ الشَّهادَةِ، لِاَکونَ مَنَ الفائِزینَ بِمَعرِفَتِکَ وَطاعَتِکَ، وَتَصدیقِکَ وَاتِّباعَکَ، وَالسَّلامُ عَلَیکَ یا سَیِّدی وَابنَ سَیِّدی. اَنتَ بابُ اللهِ المُؤتی مَنهُ، وَالمَأخوذُ عَنهُ، اَتَیتُکَ زائِراً، وَحاجاتی لَکَ مُستَودِعةً، وَها اَنَا ذا اَستَودِعُکَ دینی وَاَمانَتی، وَخَواتیمَ عَمَلی، وَجَوامِعَ اَمَلی اِلی مُنتَهی اَجَلی، وَالسَّلامُ عَلَیکَ وَرَحمَةُ اللهِ وَبَرَکاتُه.

***

سلام بر تو ای آقای پاک و پاکیزه و سرور من و ای دعوت کننده (به حق) به مهربانی، گواهی دهم که تو حق گفتی و به حق و راستی سخن کردی و (مردم را) آشکارا و نهان بسوی مولای من و مولای خودت دعوت فرمودی رستگار شد پیرو تو و نجات یافت تصدیق کننده ات و نومید و زیانکار شد تکذیب کننده ات و آنکس که با تو مخالفت کرد گواه باش برای من این گواهی را تا من بوسیله معرفت و اطاعت تو و تصدیق و پیروی کردنت از زمره رستگاران باشم و سلام بر تو ای آقای من و ای فرزند آقای من توئی درگاه خدا که از آن درآیند و (معالم دین را) از آن بگیرند آمده ام به درگاهت برای زیارت و حاجت های خود را به تو سپرده ام و من اکنون به تو می سپارم دینم و امانتم و سرانجام کارهایم و همه آرزوهایم را تا پایان عمرم و بر تو باد سلام و رحمت خدا و برکاتش.

 

نام و نسب سلطان محمد _ امامزاده  سید محمد

با توجه به متن سنگ قبر ، نام کامل فرد مدفنون در گنبد خشتی «امیر غیاث الدین محمد» و نام پدرش «امیر طاهر الموسوی» است ، که نسبش با هفده واسطه به شرح زیر به حضرت موسی بن جعفر علیه السلام می رسد :

امام موسی الکاظم علیه السلام

  1. حمزه
  2. قاسم
  3. محمد
  4. احمد
  5. محمد
  6. احمد
  7. اسماعیل
  8. محمد
  9. جعفر
  10. موسی
  11. محمد
  12. علی
  13. حسن
  14. طاهر
  15. حسین
  16. محمود شاه
  17. طاهر

   امیر سلطان غیاث الدین محمد

 

 

 

شهرت محلی امامزاده سید محمد

مشهدی های قدیم؛ امامزاده نون ماستی یا آقانون ماستی خطاب می کنند؛ چرا که از قدیم چنین مرسوم شده که زائران پیش از ادای حاجت خویش و هم بعد از آن نان و ماست در محل گنبد خشتی انفاق می کرده اند که این سنت هنوز هم کم و بیش جاری و باقی است.

 

موقعیت گنبد خشتی در مشهد روی نقشه گوگل

 

گنبد خشتی مشهد روی نقشه

 

گزارش تصویری و عگس گنبد خشتی مشهد 

 

گزارش تصویری گنبد خشتی مشهد