فیروزه تراشی مشهد

هنر فیروزه تراشی از جمله هنرهایی با قدمت چند هزار ساله در خراسان است .مشهد مقدس به دلیل نزدیکی به نیشابور از گذشته محل تراش و عرضه فیروزه بوده و تراش فیروزه در ایران همچون فیروزه اش، مرغوبترین نوع تراش در دنیا محسوب می شود . بطوريكه شوراي جهاني صنايع دستي مشهد را به عنوان “”شهر گوهر سنگ جهاني ” معرفي كرده است.

‘فیروزه’ سنگی قیمتی است که از عهد باستان در ایران شناخته شده چنانکه بر اساس کتیبه بنیاد کاخ داریوش در شوش در آن زمان فیروزه با نام ‘احسائین’ از خوارزم برای زینت کاخ آورده شده بود. اين سنگ گرانبها آرزوي تمام پادشاهان ممالک از زمان کوروش و داریوش است که به عنوان هدیه از طرف آنها به تمام سلاطین داده می شد.

فیروزه یکی از قدیمی ترین سنگ های شناخته شده در دنیاست. زیبایی اش در طول تاریخ آن را در زمره سنگ های پررمز و راز قرارداده و افسانه ها در مورد آن نسل به نسل و سینه به سینه ساخته شده است.

فيروزه، سنگ پیروزی حساب می شود و به همین خاطر در زبان فارسی به آن پیروزه می گویند که معرب آن فیروزه شده است.

در زبان لاتين به فيروزه ‘ turquoise ’ به معنای سنگ ترکی  ميگويند که علت این نامگذاری اين است که فیروزه ایران از طریق ترکیه به اروپا صادر می شده است.

‘فیروزه نیشابور’ با قدمتی افزون بر پنج هزار سال و هنر فیروزه تراشی هنرمندان خراسانی نام این سنگ را با بهترین کیفیت در جهان به نام فیروزه نیشابور به ثبت رسانده است. و قرن هاست که به دلیل جذابیت و خواص بسیار زیاد، در میان مردم و اشرافيان از محبوبیت خاصی برخوردار است.

شهرهای مشهد، نیشابور و فيروزه از گذشته محل تراش و عرضه سنگ فیروزه بوده اند و تراش آنها در ایران مرغوبترین نوع تراش در دنیا محسوب می شود و از اين شهرها به عنوان کانون فیروزه تراشی ايران و جهان نام ميبرند.

معدن فیروزه نیشابور از منحصربفردترین معادن این سنگ در جهان است که کیفیت و رنگ سنگ فیروزه آن بی همتا می باشد.

ایرانیان در شادیاخ نیشابور قسمتی را اکتشاف و اسکلتی را پیدا کردند که کمربندی از فیروزه داشت و چون آن اسکلت بیش از 4500 سال قدمت و سن داشت می توان گفت که از 4500 سال پیش حکاکی روی فیروزه و تراش فیروزه وجود داشته است .

گفته می شود که فیروزه سنگ مقدس سرخپوستها هم بوده است اما الان خیلی از فیروزه های سرخپوستی از نوع کریزو کالان یا سیلیکات مس است در حالی که فیروزه، فسفات مس است بنا بر این اینها دو نوع سنگ متفاوت هستند و بر همین مبنا به احتمال سنگهای سرخپوستها فیروزه نبوده بلکه سنگ مقدس آبی رنگی بوده است و نمی توان با قاطعیت گفت که فیروزه است.

فیروزه مرغوب نیشابور که در زمره جواهرات قرار می گیرد چهار نوع است:

 که بعد از فیروزه عجمی، شامل فیروزه عربی، فیروزه توفال، سفید رنگ و فیروزه توفال نیم رنگ است. 

فیروزه در تقسیم بندی کلی و عامیانه به دو دسته تقسیم می شود فیروزه ای که بدون رگه و ناخالصی باشد فیروزه عجمی و فیروزه ای که با رگه و ناخالصی باشد فیروزه شجری است. 
معمولا فیروزه عجمی، رنگ آبی دارد اما اگر مقداری کمرنگ تر باشد همین فیروزه عجمی با درجه پایین تر ‘تفال’ نامیده می شود که رنگ سبزش هم می تواند وجود داشته باشد. 
فیروزه شجری هم بر مبنای رگه هایی که در داخلش وجود دارد و طیف رنگی اش تقسیم بندی می شود مثلا با ‘کاتیون مس’ فیروزه آبی رنگ است با ‘کاتیون آهن’ فیروزه سبزرنگ می شود اما اگر آلومینیوم فیروزه بالا باشد فیروزه سفید رنگ است و در بعضی مواقع هم طیفهایی از اینهاست. 

 می توان فیروزه هایی هم پیدا کرد که رنگهایشان با هم تفاوت دارد به طور مثال فیروزه ای که سمت راستش رگه آبی و سمت چپش رگه سبز است، یا فیروزه دیگری که سبز سیر است اما رگه کاملا سفیدی در درون خود دارد. 
وقتی فیروزه را در معدن فیروزه به دست می آورند به آن ‘رزگی’ می گویند که در واقع همان ‘رزقی’ است که از واژه رزق و روزی آمده است اما بعد که می خواهند روی این فیروزه ها کار کنند آنها را سر چوبی می چسبانند که راحت تر تراش دهند. 

سوغاتي گرانبها و ماندگار از مشهد 

اگر به مشهد سفر ميكنيد و به فكر تهيه سوغاتي و هديه اي ارزشمند براي عزيزي هستيد فيروزه ميتواند به جرئت بهترين انتخاب باشد . زيرا مرغوب ترين و خوش تراش ترين فيروزه جهان متعلق به مشهد و نيشابور ميباشد. فیروزه یکی از بهترین سوغاتی های مشهد است که زیبایی آن شما را حیرت زده خواهد کرد.

اين سنگ گرانبها را ميتوانيد در قالب انگشتر، گردنبند، دستبند، گوشواره های فیروزه را تهيه كنيد
البته فیروزه تراشی در هنرهای دیگری همچون فیروزه کوبی ، حکاکی روی فیروزه و تابلو فیروزه نیز نمایان می شود و این هنر را به مراتب زیباتر به نمایش می گذارد.

حتي ميتوانيد سنگ فيروزه را در اشكال و اندازه هاي مختلف انتخاب كنيد و به سليقه ي خودتان سفارش دهيد تا برايش قاب انگشتر، دستبند يا گردنبند ساخته شود

سنگ هاي فيروزه و تزيين آلات و هنرهاي جنبي آن را می توانید در مراکز خرید مشهد، به خصوص در بازار رضای مشهد پیدا کنید،

توجه : حواستان باشد فيروزه تقلبي چيني را به جاي فيروزه اصل نيشابور نخريد!

چگونه فيروزه اصل نيشابور را تشخيص دهيم ؟

در بین سنگ های فیروزه معادن کشورهای مختلف در دنیا فیروزه نیشابور به عنوان بهترین و با کیفیت ترین و خوش رنگ ترین فیروزه شناخته میشود از این رو قیمت بالایی دارد.

نکته مهم در خرید فیروزه اصلی نیشابور این است که بتوانیم فیروزه اصلی نیشابور را از فیروزه های دیگر مناطق جهان و حتی ایران تشخیص بدهیم و این با وجود انواع مختلف فیروزه ای که به بازار آمده است کار ساده ای نیست بنابراین پیشنهاد میشود در مرحله اول حتما از یک فروشگاه معتبر خرید کنید و ضمن خرید علاوه بر دیافت فاکتور شرط کنید که اگر نیشابور نباشد مرجوع میکنید

بهتر است با فرد خبره ای خرید کنید و  اگر به تنهایی قصد خرید داشتید به نکات زیر توجه کنید:

 فیروزه نیشابور بهترین و معروف ترین نوع از این سنگ است اما فیروزه مصر و آمریکا و … هم به وفور در بازار وجود دارند. برای تشخیص فیروزه نیشابور از باقی فیروزه ها توجه کنید که رنگ فیروزه نیشابور ملایم تر از باقی فیروزه هاست. ض1من این که فیروزه نیشابور معمولا هیچ وقت آبی یکدست نیست و ترکیبات معدنی نقش های مختلفی روی سنگ ساخته شده. در صورت یکدست بودن رنگ این سنگ، قیمت آن سر به فلک می زند.

معمولا یکی از مشخصه های اصلی فیروزه نیشابور داشتن تکه های سنگ در پشت فیروزه است. حتی مرغوب ترینفیروزه ها از نظر پاکی باید رگه ای از این ناخالصی طبیعی (از جنس و رنگ سنگهای کوه و معادن) را در پشت خود (یا هرجای دیگر سنگ) داشته باشد و این مشخصه به عنوان شناسنامه ی سنگ فیروزه ی نیشابور در بازار یاد میشود.

بنابراین اگر در هیچ جای فیروزه این رگه های طبیعی را پیدا نکردید در خرید آن احتیاط کنید اما دقت هم بکنید که فیروزه ی دامغان و آمریکایی و … هم از این رگه ها دارند! پس این مشخصه تنها کمکی که میتواند به شما بکند این است که اگر این رگه ها را دیدید بفهمید فیروزه تان نیشابوری هم میتواند باشد نه این که صددرصد نیشابور است. تشخیص اینکه یک فیروزه صد در صد نیشابور است با وجود شباهت زیاد بعضی فیروزه های دیگر به فیروزه نیشابور کار هرکسی نیست پس در مواردی که قصد دارید مبلغ بالایی را هزینه کنید احتیاط کنید و حتما با فرد خبره و از فروشگاه معتبری که امکان مرجوع شدن داشته باشد خرید کنید.

انواع سنگ هاي مصنوعي در بازار

سنگهای مصنوعی موجود در بازار دو گونه هستند که در دو گروه سنگ فیروزه آمریکایی و چینی قابل تقسیم است. 
فیروزه آمریکایی مربوط به معدن آریزونا است که تعطیل شده و هر آنچه در بازار وجود دارد مربوط به استخراجهای گذشته این معدن است. محصول معدن تعطیل شده آریزونا سنگ فیروزه واقعی است اما کیفیت آن به مراتب پائین تر از فیروزه نیشابور می باشد لذا به فیرزوه مصنوعی یا فیروزه آمریکایی مشهور شده است. 

در این بین سنگهای فیروزه چینی جای نگرانی فراوانی دارند چون بسیار فاقد کیفیت هستند زیرا از پودرسنگ ساخته شده و سنگ واقعی نیست.

بيشتر بدانيد : چگونه ي فيروزه اصل را از فيروزه بدل و مصنوعي تشخيص دهيم ؟

مراحل تشكيل سنگ فيروزه

برای تشکیل فیروزه سه مرحله لازم است اول یک شالوده و پایه اولیه است یعنی سنگ اولیه باید دارای فسفات باشد که اگر درصد این فسفات تا حد خاصی باشد می تواند بستری برای تشکیل فیروزه شود.

در مرحله دوم، یک محلول گرمابی حاوی مس و آهن به سنگ اولیه دارای فسفات، تزریق شده است و در مرحله سوم، آب فرورونده مس را در خودش حل می کند و دانه دانه به جای پتاسیم جایگزین می کند. و این جایگزینی باعث می شود که کانسار و کانسنگ و گوهر فیروزه تشکیل شود.

این آب فرورونده از سطح آب زیر زمینی پایین تر نمی رود لذا در سطح آب زیر زمینی می تواند فیروزه را در داخل شکستگیها تشکیل بدهد

خواص سنگ فیروزه 

گوهر سنگها عصاره زمین هستند که سالها در داخل زمین انرژیهای کیهانی و ساطع شده از سنگها و آفتاب را گرفته اند و به یکنواختی رسیده اند و زمانی که از آنها استفاده می شود این انرژی ها آزاد می شود بنا بر این با اطمینان می توان گفت که تاثیر مثبت دارند گر چه برخی از این آثار روانی است. 

با اين اوصاف فيروزه اصل داراي خواص درماني بسياري ست كه براي صاحب خود به ارمغان مي آورد همانطور كه ‘مایکل جینجر’در کتاب ‘خواص درمانی کریستالها’ که 360 گوهر سنگ را بر اساس خواصشان تقسیم بندی کرده آورده است که فیروزه یا ترکواز (turquoise) به آرامش و تفکر بیشتر کمک می کند. 
در کتابهای قدیمی هم آمده که فیروزه قلب را تقویت می کند، سعه صدر می دهد، ترس و استرس و افسردگی روحی و روانی و ناراحتی عصبی را درمان می کند و باعث آرامش می شود همچنین تقویت دستگاه تنفسی، چشمها، گلو، معده و کبد را هم از خواص این سنگ دانسته اند. 
نگاه کردن به فیروزه چشم را تقویت می کند برای درمان گلو درد و تقویت تارهای صوتی و درمان بیماریهای ریوی و تنفسی موثر است. 
فیروزه سمبل شانس خوب، آرامش و محافظت در برابر شیطان است و به همین دلیل خدمه هواپیما و خلبانان از فیروزه استفاده می کنند. 
این سنگ، سنگ پیروزی حساب می شود و به همین خاطر در زبان فارسی به آن پیروزه می گویند که معرب آن فیروزه شده است. 

البته توجه داشته باشيد بصورت كلي سنگ ها مثل قرص يا دارو نيستند كه بلافاصله بعد از استفاده شما شاهد تاثيرات آني شان باشيد .

در نهايت به جرئت ميتوان گفت فيروزه نيشابور كه مراكز فروش مشهد به فروش ميرسد از جمله مواردي ست كه ميتواند يك عمر ماندگاري داشته و يادگار از اين سفر باقي بماند

شناخت و ارزش فيروزه

فيروزه به رنگ‌هاي آبي آسماني، آبي مايل به سبز، سبز مايل به زرد، خاکستري مايل به سبز، آبي نيلي و آبي مايل به سفيد وجود دارد. رنگ آبي آسماني نوع مرغوب آن است و سبز مايل به زرد نوع نامرغوب.

در صورتي که ميزان مس موجود در کاني زياد باشد به رنگ آبي در صورتي که آهن زياد داشته باشد به رنگ سبز و در صورت وجود آلومينيم زياد به رنگ سفيد ديده مي‌شود که به ترتيب ارزش آن کاهش مي‌يابد يعني رنگ آبي با ارزش‌ترين نوع فيروزه است.
رنگ فيروزه ممکن است به تدريج به رنگ سبز تغيير کند. علت اين امر قرار گرفتن کاني به مدت زياد در نور شديد و يا حرارت است که باعث رنگ پريدگي و در نتيجه کم ارزش شدن کاني مي‌شود. رنگ آبي فيروزه حاصل از cu2t آبدار است در صورتي که آب از دست برود رنگ آن سفيد مي‌شود مانند کات کبود که در اثر حرارت آب تبلور خود را از دست داده و چون يون ديگري در محيط وجود ندارد، به رنگ سفيد در مي‌آيد.

فيروزه دو رنگ را ابرش مي‌نامند. بعضي انواع فيروزه را سست و سفيد فام را در روغن مي‌گذاشتند و رنگش موقتاً پررنگ‌تر ولي پس از چندي رنگ آن زايل مي‌شد. اگر چربي به فيروزه ماليده شود سبز مي‌گردد.

رنگ خام که فيروزه سفيد و گاهي سبز روشن است. فيروزه مصنوعي را از رنگ کردن سنگ «مها» به‌دست مي آورند که با نام خضرا ناميده مي‌شد. اين فيروزه در صورت شکستن از فيروزه اصل تشخيص داده مي‌شد چون سطح شکستگي آن سفيد بود.

فيروزه سنگ رسوبي فسفاته است. اين کاني در اثر هوازدگي سنگ ميزبان رنگ خود را از دست مي‌دهد، لذا براي تهيه نمونه مرغوب اين کاني بايد از سنگ‌هايي که تحت تاثير هوازدگي قرار نگرفته‌اند، استفاده کرد.

جواهرفروشان براي تشخيص فيروزه از فوتک استفاده مي‌کنند بدين صورت که سطح پشتي فيروزه را تحت تاثير شعله قرار مي‌دهند، سپس با ذره‌بين‌هاي چشمي محل حرارت داده شده را مشاهده مي‌کنند. در صورت پوسته پوسته قهوه‌اي شدن فيروزه است.
پيش‌تر اين کاني تنها از سنگ فيروزه به دست مي‌آمد ولي امروزه همانند ديگر کاني‌ها مصنوعي نيز فرآوري مي‌شود به گونه‌اي که حتي تشخيص طبيعي يا مصنوعي بودن آن براي کارشناسان نيز بسيار دشوار است.

شبکه عنکبوتي در سنگ های فیروزه 

آنچه در اغلب فيروزه‌ها عموميت دارد وجود رگه يا رگه‌هايي سياه يا قهوه‌اي رنگ برجسته است که مربوط به سنگ مادر تشکيل دهنده فيروزه مي‌باشد. اين رگه‌ها گاه در طرح‌هاي منظم و غيرمنظم شکل مي‌گيرند که در چنين حالتي به آن شبکه عنکبوتي و در اصطلاح بازار ايران به آن فيروزه شجري مي‌گويند. اگر اين طرح منظم و زيبا باشد باعث افزايش ارزش فيروزه خواهد شد و اگر نامنظم و به صورت نقطه و لکه‌اي باشد از ارزش فيروزه خواهد کاست.

راه‌هاي نگهداری و افزايش عمر فيروزه

الف) مرحله به‌سازي شامل واکس زدن

ب) عدم شستشو با مواد شوينده و الکل

ج) عدم تماس با پوست چرب و مواد آرايشي

د) در معرض نور و گرد و غبار قرار نگيرد.

ه) تميز کردن فيروزه هر چند وقت يک بار

مهم‌ترين خطري که فيروزه را تهديد مي‌کند ايجاد خراش روي فيروزه، آب داغ و مواد شيميايي خانگي است و دليل آن نيز ترکيب هيدراتي در سنگ است.
فيروزه سنگي زنده مي‌باشد و نسبت به روغن و مواد شيميايي مانند مواد شوينده بسيار حساس بوده و تغيير رنگ مي‌دهد.
خلل و فرج سنگ باعث جذب چربي‌ها و موجب تغيير رنگ فيروزه مي‌شود. هرگز از تميزکننده‌هاي اولتراسونيک استفاده نکنيد و از نزديکي با مواد حاوي کلر نيز اجتناب کنيد.

آب و نور نيز باعث تغيير رنگ فيروزه مي‌شود.
فيروزه در مقابل سه چيز عکس‌العمل نشان مي‌دهد که هرگز نبايد با آن‌ها تماس پيدا کند: روغن، کرم، ادکلن.

تميز کردن سنگ فيروزه

سنگ فيروزه از جمله سنگ‌هايي زينتي و با ارزش است که به علت خلل و فرج‌هاي زيادي که درون آن وجود دارد، نبايد آن را با آب ‌شست. بهتر است آن را با پارچه‌هاي نخي نرم و تميز و يا چرم جلا دهيد.

کاني فيروزه به راحتي کثيف و گرد آلوده مي‌شود. بازدم بر آن اثر نامطلوب دارد. چناچه مدت زيادي در آب بماند جلاي آن کاهش مي‌يابد. اگر چربي يا روغن بر سطح فيروزه ماليده شود، خلل و فرج را پر کرده و به تدريج گرد و غبار موجود در هوا بوسيله ذرات چربي جذب شده و جلاي فيروزه را از بين مي‌برد. چنان‌چه اثر نفوذي ذرات روغن عميق باشد، ممکن است کاني خاصيت جلاپذيري و صيقل مجدد را هم از دست بدهد.

سطح شکل فيروزه صدفي است. فيروزه در شعله حرارت تيره رنگ مي‌شود و رنگ شعله را به علت وجود مس، سبز يا آبي مي‌کند. اگر فيروزه را در لوله بسته قرار داده، حرارت زيادي به آن بدهيم آب تبلور فيروزه جدا شده، اثر آن بر ديواره لوله آزمايش ظاهر مي‌شود و کاني به تيرگي مي‌گرايد.

مرحله به سازي فيروزه چگونه صورت مي‌پذيرد؟

فيروزه‌ها جواهرات نسبتا” نرم و کاملا” حساس هستند. بدين معني که رنگ فيروزه مي‌تواند در طي استفاده کم‌رنگ شود. به همين دليل امروزه حتي براي فيروزه‌هايي با کيفيت عالي يک مرحله به‌سازي شامل واکس زدن در نظر گرفته مي‌شود. عمل واکس زدن باعث مي‌شود تا ضمن افزايش سختي و در نتيجه افزايش دوام کاني، از محو شدن رنگ فيروزه به مرور زمان نيز جلوگيري شود.

واکس فيروزه يک‌نوع رزين مصنوعي است که طي روشي خاص با فرو بردن فيروزه در آن صورت مي‌گيرد. امروزه اکثر فيروزه‌ها با اين روش به‌سازي مي‌شوند و اين عمل حتي باعث افزايش قيمت و ارزش فيروزه مي‌شود.

انواع تراش فيروزه

فيروزه به ندرت به صورت تراش‌دار مي‌باشد. اکثرا” به‌ صورت برش کبوچان است. کاني فيروزه همچنين به صورت دانه تسبيحي و فانتزي نيز برش داده مي‌شود.